-
Ráðningarþjónustur - Þú getur skráð þig þér að kostnaðarlausu á eina eða fleiri ráðningarþjónustu/vinnumiðlun. Þar munt þú fá að vita hvaða upplýsingar þú þarft að hafa við hendina. Það gæti til dæmis verið ferilsskrá, prófskírteini og meðmæli. Ef þú ert ekki frá enskumælandi landi væri gott fyrir þig að láta þýða upplýsingarnar um þig yfir á ensku eða íslensku ef það er mögulegt, meðan þú ert ennþá í heimalandinu.
-
Hafðu samband við verkalýðsfélag eða fagfélag í þinni starfsstétt. Þar getur þú fengið upplýsingar um það sem er að gerast innan þinnar starfsstéttar og ráð um hvar best sé að byrja að leita.
-
Lestu atvinnuauglýsingar. Á sunnudögum kemur út aukablað með Morgunblaðinu og Fréttablaðinu þar sem atvinnuauglýsingar eru birtar, en það birtast líka oft stakar auglýsingar daglega. Þrjú stærstu dagblöðin á Íslandi eru Morgunblaðið, Fréttablaðið og Blaðið. Stundum getur það borgað sig að setja sjálfur auglýsingu í blöðin um að atvinnu sé óskað.
-
Hringja og mæta á staðina: Ef þú veist á hvaða starfsvettvangi þig langar að vinna þá geturðu hringt beint eða farið á vinnustaðina og fengið að vita hvort það séu einhver laus störf og hvort þú getir fyllt út umsókn.
-
Sambönd: Segðu öllum sem þú þekkir á Íslandi að þú sért að leita að vinnu. Orðrómur gegnum fjölskyldu og vini gefur oft góðan árangur.
Hvað á að spyrja um í atvinnuviðtali?
Í atvinnuviðtalinu er rétti tíminn til að fá upplýsingar um alla þætti starfsins. T.d. hver er starfslýsingin, er vinnan líkamlega erfið, hversu langur er vinnudagurinn, hver er vinnutíminn, matar- og kaffitímar o.s.frv. Fáðu líka upplýsingar um launin, bæði fyrir dagvinnu og yfirvinnu og hvenær er útborgað. Ekki hika við að spyrja spurninga.
Ráðningarsamningur
Atvinnurekendur eiga að gera skriflegan ráðningarsamning við starfsmann innan tveggja mánaða frá því að starfsmaður hefur störf. Í ráðningarsamningi þurfa m.a. að koma fram upplýsingar um nöfn samningsaðila, vinnustað starfsmanns, stutt lýsing á starfi hans, launakjör, starfshlutfall auk upplýsinga um aðild að lífeyrissjóði og stéttarfélagi. Það er ólöglegt að vinna án ráðningarsamnings.
Um launin
Þó að reglurnar geti verið eitthvað mismunandi á milli kjarasamninga á eftirfarandi oftast við:
Lágmarkslaun fyrir hverja stöðu eru ákvörðuð af samningum sem hvert stéttarfélag gerir. Launin þín eiga aldrei að vera lægri en þeir samningar gera ráð fyrir.
Dagvinnukaup er greitt fyrir fyrstu 8 stundirnar hvern vinnudag.
Vinnuvikan er frá mánudegi til föstudags. Dæmigerður vinnudagur er frá 8:00-16:00. Þegar unnið er meira en 8 stundir einn vinnudag er það talið vera yfirvinna. Vinna á laugardögum og sunnudögum er greidd sem yfirvinna.
Þegar lögbundnir frídagar* lenda á vinnudögum er borgað hátíðarkaup. Í flestum tilvikum færðu bæði dagvinnu- og yfirvinnukaup borgað ef þú vinnur á hátíðisdögum.
Á stórhátíðisdögum, það er jóladag, páskadag, nýársdag, hvítasunnudag eða 17. júní er annað launakerfi í gildi, svokallað stórhátíðakaup. Ef þú vinnur á þessum dögum skaltu spyrja hvað þú færð í laun þar sem þau eru stundum töluvert hærri þá daga. Það sama gildir ef þú vinnur eftir kl. 12:00 á hádegi á aðfangadag og gamlársdag.
Það skal tekið fram að reglurnar um vinnutíma og kaup á lögbundnum og samningsbundnum frídögum geta verið öðruvísi fyrir þá sem vinna vaktavinnu. Stundum er greitt sérstakt vaktaálag til viðbótar við launin og stundum er einnig gert ráð fyrir vetrarfríi.
Mundu að samningurinn sem þitt stéttarfélag eða verkalýðsfélag hefur samþykkt gildir bara um lágmarkslaun og lágmarks vinnuaðstæður og þess vegna er ólöglegt að ráða þig til vinnu fyrir lægri laun en samningurinn segir til um. Það er á hinn bóginn mögulegt fyrir einstakling að semja um hærri laun og betri vinnuaðstæður.
Jafnaðarkaup. Þér gæti verið boðið jafnaðarkaup. Það er þegar þú færð sömu laun hvort sem þú vinnur dagvakt, næturvakt eða um helgar. Jafnaðarkaup er ekki hluti af kjarasamningunum. Oft er jafnaðarkaup aðeins hærra en lágmarkslaun fyrir dagvinnu, en ekki jafn hátt og yfirvinna. Fólk verður að fylgjast vel með því að launin sem það fær séu í samræmi við samningana um lágmarkslaun. Sé greitt jafnaðarkaup verður að gera samning um vinnutíma. Mundu að það er ólöglegt að borga lægra en lágmarkslaun; þess vegna er fólki ekki ráðlagt að samþykkja boð um jafnaðarkaup. Ef vinnuveitandi þinn breytir ekki launatilboði sínu eftir að þú hefur bent honum á þetta, skaltu hafa samband við stéttarfélag þitt eða Alþýðusambandið (ASÍ).
Hvíldartími starfsmanna
Launafólk á rétt á 11 klst. samfelldri lágmarkshvíld á hverju 24 klst. tímabili og a.m.k. einum hvíldardegi á viku í beinu framhaldi af daglegri lágmarkshvíld. Vikulegur hvíldardagur skal, að svo miklu leyti sem því verður við komið, vera á sunnudegi. Hámarksvinnutími á viku skal að jafnaði ekki vera lengri en 48 virkar vinnustundir, að yfirvinnu meðtalinni, að jafnaði yfir 6 mánaða tímabil.
Launaseðill
Starfsmaður skal fá í hendur launaseðill við hverja útborgun launa með sundurliðun á launaútreikningi. Einnig skal allur frádráttur sundurliðaður, s.s. vegna staðgreiðslu opinberra gjalda. Það er mikilvægt fyrir launamann að fá launaseðil í hendur, því ef attvinnurekandi greiðir ekki skatta, lífeyrissjóðsiðgjöld, félagsgjöld til stéttarfélags o.s.frv., getur launamaður lent í vandræðum ef hann hefur ekki launaseðilinn til að sanna að gjöldin hafi verið dregin af honum.
Orlof
Almenna reglan er sú að þú fáir tvo frídaga fyrir hvern mánuð í vinnu. Þú vinnur þér ekki inn rétt til frídaga meðan þú ert fjarverandi frá vinnu. Undantekningin frá þessu er ef þú ert fjarverandi vegna veikinda. Í öllum launasamningum er eitthvað sem kallast orlofslaun. Lágmarks-upphæðin er 10.17% sem bætist ofan á grunnlaunin þín. Orlofs-greiðslur eru greiddar út með tvennum hætti. Ein leiðin er sú að launin eru lögð inn á bankareikning um hver mánaðarmót. Þú getur fylgst með því á launaseðlinum þínum hversu mikið er lagt inn. Önnur leið er sú að orlofið er greitt út með síðustu launagreiðslu sem þú færð áður en þú ferð í sumarfrí eða greidd eru venjuleg laun í fríinu. Við starfslok eða þegar þú hættir að vinna fyrir fyrirtækið er upphæðin greidd út öll í einu.
Lífeyrissjóðsgreiðslur
Almenna reglan er sú að upphæðin sem greidd er í lífeyrissjóð er 11% af heildarlaunum. Launþeginn greiðir 4%, og vinnuveitandinn greiðir 7% til viðbótar. Launþeginn getur einnig valið að nýta sér viðbótarsparnað þar sem hann leggur til 2 - 4% af launum sínum og við það bætist mótframlag frá vinnuveitanda sem getur verið 2% af launum. Markmiðið með þessum sparnaðarleiðum og lífeyrissjóðs-greiðslum er að tryggja þeim framfærslu sem komnir eru á eftirlaun eða slasast varanlega við störf sín, og líftryggingagreiðslur til maka og barna. Skv. lögum er heimilt að endurgreiða erlendum ríkisborgurum frá löndum utan EES þessar greiðslur þegar þeir flytja úr landi. Það er þó ekki skylda og því er lífeyris-sjóðunum í sjálfsvald sett hvort þeir endurgreiða eða ekki. Við hvetjum því alla til að kynna sér þessi mál tímanlega.
Veikindalaun og bætur fyrir slys sem eiga sér stað við vinnu
Til að fá greidd laun í veikindum þarf starfsmaður að hafa unnið hjá sama vinnuveitanda í einn mánuð. Fyrir hvern unninn mánuð ávinnur starfsmaður sér rétt til að fá tvo veikindadaga. Aukinn réttur er mismunandi eftir kjarasamningum og tengist starfstíma. Fjöldi veikindadaga eykst eftir 6 mánuði, 2, 3 og 5 ár og getur orðið 4 mánuðir eftir 5 ára samfellt starf hjá sama vinnuveitanda.
Frá fyrsta degi í starfi hefur starfsmaðurinn rétt til að fá laun í allt að þrjá mánuði ef hann lendir í vinnuslysi, svokölluð vinnuslysalaun. Með vinnuslysi er átt við slys sem verða við vinnu eða á beinni leið til eða frá vinnu.
Uppsagnir
Starfsmaður og vinnuveitandi eiga báðir rétt á að binda endi á ráðninguna. Það er að segja, fyrirtækið hefur sama rétt til að segja þér upp störfum og þú hefur til að segja sjálfur upp. Það eru hins vegar ákveðnar reglur um uppsagnir sem stéttarfélögin hafa ákvarðað. Þær reglur tryggja aðeins lágmarksréttindi svo það er mögulegt að komast að samkomulagi við vinnuveitanda þinn um betri kjör við starfslok en þau sem reglur stéttarfélagsins kveða á um. Þegar um uppsagnir er að ræða er tvennt sem hafa þarf í huga. Í fyrsta lagi er það hvaða aðferð er notuð og í öðru lagi er það uppsagnarfresturinn. Uppsögn á alltaf vera skrifleg og gildir hún frá byrjun næstu vinnuviku eða byrjun næsta mánaðar. Almennt á uppsagnarfrestur að vera er 1 mánuður fyrir fyrsta ár í starfi fyrir sama vinnuveitanda, 2 mánuðir eftir þrjú ár í starfi og 3 mánuðir eftir fimm ár í starfi. Fyrir þá sem hafa unnið í minna en eitt ár gilda aðrar reglur sem eru mismunandi eftir stéttarfélögum. Reglur um uppsagnarfrest eru mjög ólíkar milli starfsstétta. Hafðu samband við stéttarfélag þitt og fáðu að vita hvaða reglur gilda á þínu starfssviði. Fyrirvaralaus brottför starfsmanns getur skapað atvinnurekenda rétt til að halda eftir af launum starfsmanns.
Ath. Ef þú ert með tímabundinn ráðningarsamning til ákveðins tíma (oftast eitt ár í senn á meðan þú ert með tímabundið atvinnuleyfi), þá getur hvorki þú né vinnuveitandinn sagt honum upp nema með samþykki hins aðilans. Ef þér er sagt upp áður en tímabundinn samningur rennur út, skaltu hafa samband við stéttarfélag þitt.
Trúnaðarmenn
Ef þú vinnur í fyrirtæki þar sem eru fleiri en 5 starfsmenn er mjög líklegt að þar sé einhver tengiliður milli stéttarfélagsins, yfirmanna fyrirtækisins og starfsmanna. Þessi fulltrúi á að hafa allar upplýsingar um rétt og skyldur starfsmanns. Hann á líka að sjá til þess að öllum reglum sé framfylgt. Ef þú hefur einhverjar spurningar varðandi rétt þinn eða skyldur er gott að ræða það við trúnaðarmanninn á þínum vinnu-stað. Ef þú veist ekki um neinn sem gegnir hlutverki trúnaðar-manns á þínum vinnustað, hafðu þá samband við stéttarfélagið eða Alþjóðahús til að fá aðstoð.
Ekki gleyma
Að geyma alla launaseðla og ljósrita stimpilkort. Þeir eru sönnun fyrir rétti þínum.
Að kjarasamningurinn tryggir lágmarksréttindi þín.
Að sækja skriflega um aðild að verkalýðsfélaginu. Það að borga í félagið tryggir ekki endilega félagsaðild.
Að komast að því hvaða þjónusta fylgir því að vera félagsmaður í verkalýðsfélaginu. Þú gætir átt kost á lögfræðiaðstoð ef upp kemur ágreiningur um starfskjör, sumarhúsum, styrkjum til tungumálanáms, endurmenntun, afslætti hjá líkamsræktarstöðvum og greiðslm frá sjúkrasjóðum í veikinda- og slysatilfellum.
Að skoða launaseðlana þína og spyrja ef þú skilur ekki hvers vegna er verið að draga af þér. Flestir frádrættir eru vegna orlofsgreiðslu, stéttarfélagsgjalda, skatta og greiðslu í lífeyrissjóð.
Að spyrja og þekkja rétt þinn. Ef þú hefur spurt í vinnunni og hringt í stéttarfélagið en ert enn ekki viss, hringdu þá í Alþýðusambandið í síma 535 5600 eða Alþjóðahúsið í síma 530 9300.
Á Íslandi eru 15 lögbundnir frídagar. Þeir eru kallaðir ,,rauðir dagar” og eru merktir með rauðu á íslenskum dagatölum.
1. janúar (Nýársdagur)
Skírdagur
Föstudagurinn langi
Páskadagur
Annar í páskum
Sumardagurinn fyrsti (fyrsti fimmtudagur eftir 18. Apríl)
1. Maí (Alþjóðlegur frídagur verkafólks)
Uppstigningardagur
Hvítasunnudagur
Annar í hvítasunnu
17. júní (Þjóðhátíðardagur)
1. mánudagur í ágúst (
24. desember (Aðfangadagur jóla) Frá 12 á hádegi.
25. desember (Jóladagur)
26. desember (Annar í jólum)
31. desember (Gamlársdagur) Frá 12 á hádegi.
